Ucząc się od Łodzi 3. Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich

Wspólne łódzkie projekty Józefa i Witolda Korskich – Teatr Wielki oraz kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus i św. Jana Bosko – łączy widowiskowość formy architektonicznej. Obie budowle tworzą wzniosłą oprawę przypisanych im funkcji i stają się scenami odmiennych rytuałów: kulturalnych i religijnych. Teatr Wielki, wraz z gmachem Sądu Okręgowego projektu Józefa Korskiego, kształtuje dwie pierzeje placu Dąbrowskiego – ważnej przestrzeni publicznej Łodzi i scenografii miejskiego spektaklu.

Twórczość Józefa Kabana, od 1947 roku noszącego nazwisko Korski (1886–1969), oraz Witolda Korskiego (1918–2003) trwale zapisała się w pejzażu Łodzi. W okresie międzywojennym Józef Kaban projektował świątynie i budynki administracji publicznej, a po II wojnie światowej kontynuował pracę z synem, tworząc monumentalne znaki w miejskiej przestrzeni.

Teatr Wielki w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, Roman Szymborski, 1949-1967
. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Gmachy teatru i świątyni traktujemy jako przykłady architektury opartej na efekcie scenograficzności – zarówno w sposobie kształtowania wnętrz, jak i budowania społecznej oraz symbolicznej przestrzeni miasta. Pierwsza realizacja była prestiżową inwestycją państwową wpisaną w politykę kulturalną PRL, druga zaś zaskakuje skalą i kontekstem: monumentalna świątynia zaczęła wyrastać w robotniczej Łodzi w okresie stalinizmu. Oba obiekty powstawały w zmiennych realiach powojennej odbudowy, socrealizmu i odwilżowej nowoczesności. Łączą rozwiązania charakterystyczne dla monumentalnego, klasycyzującego modernizmu z dekoracją rzeźbiarską i starannie opracowanym detalem.

Na ekspozycję wystawy „Ucząc się od Łodzi 3. Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich” składają się rysunki, szkice, archiwalne fotografie, wycinki prasowe i dokumenty. Większość materiałów pochodzi z bogatego archiwum Witolda Korskiego, przechowywanego przez rodzinę architektów w Krakowie.

Kościół p.w. Św. Teresy i Jana Bosko w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, 1949-1963. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Józef Kaban pochodził z Galicji, z greckokatolickiej rodziny, która pod koniec XIX wieku związała się z Krakowem. Jego ojciec był stróżem w tamtejszej szkole przemysłowej, której Józef został później uczniem. Naukę kontynuował w Dreźnie, lecz studiów nie ukończył z powodu wybuchu I wojny światowej. Po 1918 roku przeniósł się do Łodzi, gdzie projektował liczne kościoły i budynki użyteczności publicznej, m.in. Izbę Skarbową, centralę telefoniczną PAST-y oraz gmach sądu. Początkowo posługiwał się estetyką klasycyzmu, z czasem coraz częściej sięgając po język art déco i modernizmu. W latach 20. pełnił funkcję architekta powiatowego, a w latach 30. Pracował w urzędzie wojewódzkim w Łodzi. Po 1945 roku nadal pracował dla Łodzi.

Dla miasta projektował również jego syn, Witold Korski, absolwent Wydziału Architektury Akademii Górniczej, a następnie jego wieloletni wykładowca (już w strukturze utworzonej w 1954 roku samodzielnej Politechniki Krakowskiej. Pod koniec lat 40. ojciec i syn przygotowali projekt odbudowy Placu Wolności oraz projekt założenia architektonicznego dla Uniwersytetu Łódzkiego. W kolejnych latach zaprojektowali także siedzibę Naczelnej Organizacji Technicznej oraz niezrealizowany budynek szkoły muzycznej.

Teatr jest przeżyciem zbiorowym

Polska Rzeczpospolita Ludowa budowała swój autorytet poprzez wielkie inwestycje publiczne. Odbudowa historycznych dzielnic, elektryfikacja kraju oraz wznoszenie szkół, szpitali, obiektów sportowych i instytucji kultury miały świadczyć o sprawczości państwa. W Łodzi takim przedsięwzięciem stała się budowa pierwszego w mieście monumentalnego gmachu teatralnego.

Teatr Wielki został otwarty dla publiczności w styczniu 1967 roku. Józef i Witold Korscy oraz Roman Szymborski projektowali go początkowo jako teatr dramatyczny, jednak w 1954 roku, uchwałą Prezydium Rady Narodowej miasta Łodzi, obiekt przeznaczono na operę. Budynek wyrażał ambicje drugiego wówczas pod względem liczby mieszkańców miasta w Polsce. Do dziś jego scena pozostaje jedną z największych scen operowych w kraju.

Opera „Kniaź Igor” Aleksandra Borodina, przedstawienie inauguracyjne Teatru Wielkiego w Łodzi, reżyseria: Roman Sykała, 20 stycznia 1967. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Zebrane przez Witolda Korskiego wycinki prasowe pokazują, że otwarcie teatru stało się ważnym i entuzjastycznie przyjętym wydarzeniem w życiu miasta. Działalność instytucji zainaugurowano wystawieniem „Halki” Stanisława Moniuszki w reżyserii Jerzego Zegalskiego, z choreografią Witolda Borkowskiego. W kolejnych dniach zaprezentowano „Kniazia Igora” Aleksandra Borodina, „Straszny dwór” Stanisława Moniuszki i „Carmen” Georges’a Bizeta. Widownia liczyła 1300 miejsc, a w budynku zastosowano nowoczesne rozwiązania akustyczne i sceniczne. Teatr zatrudniał niemal 900 osób.

Gmach miał również znaczenie propagandowe i dydaktyczne. Sam projektant pisał: „Zadanie teatru jest wysoce społeczne, teatr jest trybuną wychowawczą, a nawet polityczną, teatr jest przeżyciem zbiorowym, gdyż sztuka, którą oglądamy na scenie, dzieje się zawsze w rzeczywistości i czasie widza”. W kronice filmowej przygotowanej z okazji pięciolecia instytucji podkreślano siłę jej oddziaływania, a także dostosowywanie repertuaru i godzin przedstawień do potrzeb publiczności przyjeżdżającej z całego kraju.

Wnętrze teatru pozostaje fascynującą, wielofunkcyjną przestrzenią, obejmującą scenę i jej zaplecze, szatnie, magazyny dekoracji, sale prób, malarnię oraz biura. W archiwum instytucji zachowały się projekty kostiumów do pierwszych spektakli i dokumentacja wydarzeń. Niewielki wybór tych materiałów można zobaczyć na wystawie.

Scenografia placu Dąbrowskiego

Publiczny plac – miejsce handlu, wymiany i spotkań – stanowi centralny punkt większości miast. Urbanistykę Łodzi po rewolucji przemysłowej zdefiniowały jednak przede wszystkim ulica i regularna siatka zabudowy, charakterystyczna także dla innych ośrodków industrialnych, takich jak Manchester. Rynek Staromiejski oraz oktogonalny plac Wolności, położony na północnym krańcu ulicy Piotrkowskiej, pozostawały w tej strukturze wyjątkami.

Po 1918 roku w przestrzeni Łodzi zaczęło przybywać miejsc i instytucji publicznych. Wytyczono plac im. generała Jana Henryka Dąbrowskiego, a przy nim – w sąsiedztwie miejskiej elektrowni i dworca kolejowego – wzniesiono gmach Sądu Okręgowego, któremu pierwotnie miał towarzyszyć Dom Ludowy. Po II wojnie światowej niezabudowany fragment placu przeznaczono pod największy teatr w mieście. Sąd, zaprojektowany przez Józefa Kabana, później Korskiego, utrzymany jest w duchu klasycyzującego modernizmu. Jego bryłę wyróżniają centralny ryzalit wejściowy, płaskorzeźbiony fryz oraz zaakcentowane narożniki.

Zdjęcie lotnicze Teatru Wielkiego w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, Roman Szymborski, lata 60. 
Fot. Archiwum rodziny Korskich

Witold Korski pisał w „Architekturze”: „Ustalona przez Miejską Pracownię Urbanistyczną jeszcze w 1948 r. lokalizacja teatru na placu H. Dąbrowskiego okazała się wyjątkowo dogodna. Teatr jest położony w pobliżu dworca kolejowego (Łódź Fabr.) i autobusowego, w odległości, którą można przebyć pieszo w ok. 10 min. Znajduje się on w centrum miasta i jest zaczątkiem przyszłego centrum kulturalnego. […] Przed teatrem założono płytę placu spacerowego z enklawą zieloną utworzoną z części dawnego drzewostanu, uzupełnionego kwietnikami. Plac ma nawierzchnię dostosowaną do ruchu pojazdów i w razie potrzeby może się stać awaryjnym parkingiem. Sytuacja stworzyła warunki, dzięki którym z tego obiektu może z łatwością korzystać publiczność spoza Łodzi”.

I dalej: „Bryła teatru to zestaw trzech elementów: gmachu głównego – mieszczącego widownię i scenę z zapleczem, budynku techniczno-usługowego przeznaczonego na pracownie, warsztaty i magazyny, oraz przewiązki przerzuconej w formie mostu nad ulicą Sterlinga, służącej do transportu dekoracji. Gmach teatru uporządkował istniejącą zabudowę, nawiązując do gabarytu Sądu Okręgowego, stanowiącego wschodnią pierzeję placu Dąbrowskiego”.

Ku scenie

Szkic narysowany żywą kreską przedstawia wnętrze teatru. Perspektywa prowadzi wzrok ku centrum, a umieszczona z prawej strony notatka Witolda Korskiego głosi: „Wszystkie elementy architektury skłaniają się ku scenie”. Rysunek dokumentuje proces krystalizowania się koncepcji najważniejszego dzieła w dorobku Józefa i Witolda Korskich – Teatru Wielkiego w Łodzi.

Szkic koncepcyjny wnętrza sali teatralnej w Teatrze Wielkim w Łodzi, 1964. rysunek: Witold Korski
. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Na konkurs rozpisany w 1948 roku nadesłano prace przygotowane przez czołowych projektantów w kraju, m.in. Juliana Duchowicza i Zygmunta Majerskiego, Jana Bogusławskiego oraz Helenę i Szymona Syrkusów. Żadna z propozycji nie zyskała jednak pełnego uznania jury. Ostatecznie opracowanie projektu powierzono Józefowi i Witoldowi Korskim oraz Romanowi Szymborskiemu.

Pierwsza koncepcja zakładała monumentalną, modernistyczną bryłę. Wprowadzenie doktryny socrealizmu w 1949 roku wymusiło zmianę projektu, podobnie jak późniejsza decyzja o przeznaczeniu budynku na operę. Zmiany polityczne po 1956 roku pozwoliły z kolei porzucić socrealistyczną redakcję wnętrz. W następnych latach Witold Korski przygotował serię śmiałych projektów poszczególnych pomieszczeń. Jednym z motywów przewodnich była figura człowieka przypominająca sylwetkę Corbusierowskiego Modulora. Zamiast socrealistycznej dosłowności architekt wybrał abstrakcję, czego efektem są m.in. plastyczny plafon nad widownią, pełniący funkcję instrumentu akustycznego, oraz geometryczne żyrandole w foyer.

Wnętrze widowni Teatru Wielkiego w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, Roman Szymborski, 1967
. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Projektant dążył do zmniejszenia dystansu między sceną a widownią i silniejszego angażowania publiczności w odbiór sztuki operowej. Audytorium pomyślano jako mechanizm akustyczny: „ściany i plafon to część składowa wielkiego instrumentu muzycznego, a tworzywo, z którego są wykonane – drewno – zapewnia prawidłowość odbioru wrażeń słuchowych. Układ plafonu jest również wynikiem obliczeń i wykresu odbicia fal dźwiękowych”.

„Kompozycja plafonu – wielka rzeźba złożona z podwieszonych form trójkątnych – również optycznie dąży do otworu scenicznego. Tendencja do skierowania tam całej uwagi widza i słuchacza występuje zwłaszcza przy wygaszaniu świateł na widowni, kiedy sala pogrążona jest w półmroku (ciemna boazeria), z którego występuje jasno oświetlone okno sceny, i kiedy odległość między widzem a aktorem pozornie zmniejsza się tak dalece, że sala staje się niemal kameralna”.

Wnętrze widowni Teatru Wielkiego w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, Roman Szymborski, 1967
. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Praca nad łódzkim teatrem zapoczątkowała kolejne projekty tego typu. Witold Korski wraz z zespołem Politechniki Krakowskiej opracował koncepcje teatrów muzycznych, m.in. projekty konkursowe dla Katowic, Budapesztu, Belgradu i Sofii, a także projekt wykonawczy Opery w Krakowie. Wspólnie z Ryszardem Szpilą, Janem Rączym, Markiem Kozieniem i Wiesławem Glosem przez kilka dekad rozwijał wiedzę teoretyczną dotyczącą projektowania teatrów i sal przeznaczonych do spektakli muzycznych.

Kościół: dzieło totalne?

W dzielnicy Śródmieście-Wschód znajduje się drugie monumentalne dzieło Korskich – kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus i św. Jana Bosko. Centralną budowlę wieńczy kopuła, a jej wnętrze kształtują powtarzalne rytmy architektoniczne i barwne światło witraży.

Projekt ściany ołtarzowej w kościele p.w. Św. Teresy i Jana Bosko w Łodzi, projekt: Józef Korski, Witold Korski, 1949-1963. 
Fot. Archiwum rodziny Korskich

Jeszcze przed II wojną światową rozpoczęto starania o budowę nowego kościoła po północno-wschodniej stronie centrum Łodzi. Okupacja uniemożliwiła realizację zamierzenia, a zgromadzone materiały wykorzystano do budowy schronów. Po wojnie powrócono do projektu. Prace powierzono Józefowi Korskiemu, który odwołał się do pierwszej koncepcji bazyliki św. Piotra w Rzymie, opracowanej przez Donata Bramantego.

Realizacja świątyni przypadła na lata 50. – okres stalinizmu i narastającego konfliktu państwa z Kościołem. Mimo tych okoliczności wzniesiono jeden z największych budynków sakralnych powojennej Polski. Witold Korski, który doprowadził budowę do końca w 1963 roku, przygotował również projekty wnętrz. W szkicach mozaik posługiwał się uproszczoną figuracją, a w projektach witraży – abstrakcją. Ostatecznie większość dekoracji powierzono salezjaninowi, księdzu Tadeuszowi Furdynie.

Projekt kościoła p.w. Św. Teresy i Jana Bosko w Łodzi, elewacja frontowa, projekt: Józef Korski, Witold Korski, 1949-1963. Fot. Archiwum rodziny Korskich

Autorstwa Witolda Korskiego są m.in. elementy rzeźbiarskie: umieszczony na jednym z czterech głównych filarów, towarzyszący ołtarzowi medalion z syntetycznie przedstawioną sceną Ostatniej Wieczerzy oraz płaskorzeźby zdobiące ambonę. Medalion wyrasta z rzeźbiarskich poszukiwań architekta, posługuje się językiem zredukowanej figuracji i świadczy o jego zainteresowaniu sztuką wczesnochrześcijańską.

Gdy budowa łódzkiej świątyni dobiegała końca, Witold Korski opracował kolejne projekty sakralne, w których wykorzystywał język abstrakcji i plan centralny – rozwiązanie rozpowszechnione w architekturze kościelnej po Soborze Watykańskim II. Do najbardziej radykalnych należała awangardowa koncepcja kościoła w Kopenhadze.

Więcej tego typu informacji na temat ikonicznej architektury Józefa i Witolda Korskich można znaleźć na wystawie do Kamienicy Hilarego Majewskiego.