Wezwana na dywanik
Denis Dziuba
„Smak propagandy doświadczam od dziecka”. Z Sashą Velichko o dorastaniu w dyktaturze i wyborze tożsamości rozmawia Denis Dziuba.
Michał Podziewski
O tworzeniu niezależnej przestrzeni artystycznej, dziesięciu latach działalności i planach na przyszłość, opowiada współzałożycielka Galerii W Y, Joanna Szumacher.
Zacznijmy od początku. Galeria W Y działa już od dziesięciu lat. Skąd wziął się pomysł na założenie galerii?
W 2016 roku zakładałam galerię razem z Łukaszem Brodą – artystą dźwiękowym, zajmującym się performansem i muzyką eksperymentalną. Od samego początku pomagał nam również mój mąż, Piotr Strzemieczny. Rozpoczynaliśmy w dosyć trudnym okresie dla środowiska artystycznego w Łodzi. Słabo funkcjonowały wtedy niezależne galerie sztuki i nie były wystarczająco widoczne (oczywiście oprócz ikonicznej Galerii Wschodniej). Wychodziliśmy od poczucia, że brakuje na na artystycznej mapie miasta miejsca, które skupiałoby się na pokazywaniu nowych mediów, działań dźwiękowych, instalacji czy sztuki wideo. Zakładając galerię, chcieliśmy wypełnić tą lukę. Zależało mi na tym, żeby było to miejsce, w którym można by przyjść zobaczyć performans albo posłuchać nieoczywistego, dziwnego koncertu.
Zakładając galerię, wychodziliśmy od poczucia, że brakuje na na artystycznej mapie miasta miejsca, które skupiałoby się na pokazywaniu nowych mediów, działań dźwiękowych, instalacji czy sztuki wideo. Chcieliśmy wypełnić tą lukę.
W tamtym czasie studiowałam na Akademii Sztuki w Szczecinie, ale wcześniej organizowałam już różne wydarzenia, jak na przykład cykl „Byle do wiosny” w łódzkim Muzeum Sztuki, poświęcony artystom i artystkom zajmującymi się eksperymentami dźwiękowymi. Galeria była więc poniekąd następnym etapem mojej działalności kuratorskiej – choć sama raczej nigdy nie chciałam tego tak nazywać, nie podobało mi się to określenie i uważałam, że kuratorstwo jest zbyt dużym słowem w stosunku do tego, czym się zajmowałam. Postrzegałam to raczej właśnie jako organizowanie różnych działań. Miałam wtedy także poczucie, że Muzeum Sztuki i inne miejskie instytucje nieszczególnie interesowały się lokalnym środowiskiem twórczym. A w naszej galerii – choć oczywiście planowaliśmy zapraszać też osoby z zewnątrz, z różnych środowisk – jednym z głównych celów nam przyświecających było dawanie przestrzeni łódzkim osobom artystycznym i pokazywanie ich twórczości. Nawiązujemy do tego również samą nazwą. Chcieliśmy, żeby było to miejsce bliskie ludziom, organiczne, stworzone dla nich – WY czyli: dla Was.

Performans Honoraty Martin w Galerii WY, 28.10.2024. Fot. HaWa.
Jak wyglądała wasza pierwsza siedziba?
To był bardzo mały lokal przy Piotrkowskiej, liczący niewiele ponad czterdzieści metrów kwadratowych. Oczywiście był nieogrzewany i stwarzał nam wiele rozmaitych trudności. Pamiętam na przykład sytuację, kiedy ktoś siedział na parapecie podczas wernisażu i stukał nogami w ścianę. W pewnym momencie okazało się, że to wcale nie jest stabilna ściana, tylko pusta przestrzeń, w której rozwijał się grzyb. Musieliśmy sporo zajmować się różnymi usterkami i naprawami. A kiedy organizowaliśmy performanse czy wydarzenia, trzeba było czasem wprowadzać rotację publiczności – jedna osoba musiała wyjść, żeby kolejna mogła wejść. Nasze początki były więc dość zabawne, ale uważam, że na swój sposób też napędzało nas to do działania.
W 2018 roku przeprowadzacie się z galerią do OFF Piotrkowska. Co wpłynęło na tą decyzję?
Ciągle mieliśmy problemy finansowe, ale jednocześnie nie chcieliśmy rezygnować z jej prowadzenia. Gdy w naszej kamienicy zainstalowano kaloryfery, czynsz gwałtownie wzrósł, a przez to że działaliśmy w ramach stowarzyszenia to obowiązywały nas jeszcze wyższe stawki za prąd. Zdaliśmy sobie sprawę, że po tak dużej podwyżce zwyczajnie nie będzie nas stać na utrzymanie lokalu. To był moment, kiedy Łukasz wyprowadził się na stałe z Łodzi i od tamtego czasu zajmowaliśmy się galerią we dwójkę z Piotrem.
Jednym z głównych celów nam przyświecających było dawanie przestrzeni łódzkim osobom artystycznym i pokazywanie ich twórczości. Nawiązujemy do tego również samą nazwą – WY czyli: dla Was.
Zaczęliśmy rozglądać się za nowym miejscem i szczęśliwie się trafiło, że OFF Piotrkowska zaproponowała nam bezpłatną przestrzeń. OFF chciał wówczas przeprowadzić proces gentryfikacji i poszukiwał osób i inicjatyw, które pomogłyby ożywić to miejsce i nadać mu nową dynamikę. To była ogromna zmiana, ponieważ z naszego malutkiego dotychczasowego lokalu przenieśliśmy się do przestrzeni liczącej prawie dwieście metrów. Ogromnie wpłynęło to też na sam charakter wystaw. Pamiętam na przykład sytuację z artystką Dominiką Sadowską, z którą umawiałyśmy się na wystawę jeszcze w starej galerii. Kiedy przyprowadziłam ją do nowego lokalu i zobaczyła jego rozmiar, złapała się za głowę, że teraz musi przeformułować całą koncepcję i projekt wystawy, która była wymyślona pod znacznie mniejszą przestrzeń (śmiech).
Udało wam się zakorzenić na dłużej w tym miejscu?
Z czasem OFF Piotrkowska coraz mniej chętnie udostępniał nam przestrzeń, ponieważ miał wobec niej inne plany. Właściciele chcieli, żeby miejsce zaczęło przynosić dochody, więc stopniowo wycofywali się z wcześniejszego pomysłu. Wtedy uznaliśmy, że musimy poszukać innego rozwiązania. W tamtym okresie zaczęliśmy już wspólnie z Piotrkiem pisać wnioski o dofinansowanie i stopniowo udawało nam się pozyskiwać środki na działalność galerii. Wyszliśmy z pomysłem zrealizowania cyklu wystaw poświęconych nieistniejącym już łódzkim galeriom, które odegrały fundamentalną rolę w historii lokalnego – ale też szerzej, ogólnopolskiego – środowiska artystycznego. Zależało nam na przypomnieniu dorobku tych miejsc. Zaczęliśmy od Galerii Ślad, którą w latach 1978–1987 prowadził Janusz Zagrodzki. Wystawę zrealizowaliśmy w Fabryce Sztuki, we współpracy z Anną Zagrodzką, córką Janusza. Rok później odbyła się wystawa Ewa Partum. Galeria Adres. Miejsce, Sytuacja, Okazja, Oferta prezentująca archiwum Galerii Adres, prowadzonej przez Partum w latach 1972–1977. Jej kuratorkami były Karolina Majewska-Güde i Berenika Partum, córka artystki, a sama Ewa też przyjechała na wystawę. W kolejnych latach zajmowaliśmy się twórczością Józefa Robakowskiego i jego Galerii Wymiany oraz plenerową Łódzką Galerią Rzeźby. Ten ostatni projekt zrealizowaliśmy z Marią Nowakowską.

Performans Grupy Bergamont, Galeria W Y. Fot. HaWa
Wszystkim tym wystawom towarzyszył program działań performatywnych, które wyłanialiście w drodze open calla kierowanego do młodszego pokolenia artystów i artystek.
Każda z galerii, o których opowiadaliśmy, posiadała bogatą historię wydarzeń performatywnych, które niekiedy stanowiły nawet fundament ich działalności. W 1981 roku w Śladzie Natalia LL zrealizowała Seans Drgawki, swoje akcje przeprowadzał tam także między innymi Zbigniew Warpechowski. Wydawało nam się więc naturalne, żeby performans stanowił integralną część naszych wystaw. Wynikało to też z obserwacji, że nie ma zbyt wielu przestrzeni artystycznych w Polsce, w których performans mógłby się rozwijać. Zawsze sądziłam, że warto nad tym pracować, wprowadzać to medium do galerii sztuki i tworzyć dla niego przestrzeń. Dlatego w grudniu zeszłego roku zorganizowaliśmy wydarzenie pod nazwą „Odnowa”, dwudniową akcję poświęconą wyłącznie performansowi. Odwołując się do bogatej tradycji performansu w Łodzi z lat 60–80 XX wieku, chcieliśmy zbudować dialog między kilkoma generacjami twórców zajmujących się tą dziedziną i na nowo spróbować przemyśleć jak pracować dzisiaj z tym ulotnym dziedzictwem. Chciałabym ten projekt dalej rozwijać i kontynuować.
Performans stanowił integralną część naszych wystaw. Wynikało to też z obserwacji, że nie ma zbyt wielu przestrzeni artystycznych w Polsce, w których performans mógłby się rozwijać.
W 2020 roku wzięliście z kolei udział w Warsaw Gallery Weekend, jako jedyna galeria z Łodzi. Jak do tego doszło?
Ze względu na to, że była to nietypowa edycja pandemiczna, to organizatorzy WGW znieśli opłatę wpisową. Skorzystaliśmy z tej możliwości i zorganizowaliśmy wystawę Śmietanka w Komunie Warszawa. Bardzo zależało mi wtedy przede wszystkim na pokazaniu łódzkich artystów i artystek, głównie młodych osób. Była to dość szalona wystawa, nietypowa jak na Warsaw Gallery Weekend, trochę zanurzona w estetyce trashowej. Kiedy wchodziło się do naszej przestrzeni, od razu uderzał mocny dźwięk z filmu Gabrysi Porady, a cała wystawa dudniła techno, tworząc bardzo intensywne doświadczenie. Swoją drogą była to jedna z pierwszych okazji, kiedy na wystawie zdecydowałam się uwzględnić również malarstwo.
Ostatecznie nie poszliście jednak tą „komercyjną” drogą.
Sprzedaż sztuki nigdy nas nie interesowała i tak zostało do tej pory. Nigdy nie postrzegałam sztuki w sposób komercyjny. Być może to błąd, bo gdybym podchodziła do niej w ten sposób, łatwiej byłoby nam funkcjonować finansowo. Zawsze temu co robiliśmy, przyświecała jakaś misja. Od początku interesował mnie też przede wszystkim taki rodzaj sztuki, który nie podporządkowuje się wymogom i trendom rynkowym – performans, działania dźwiękowe, instalacje wideo. Być może nie widać tego na obecnej wystawie, bo w ciągu ostatnich dwóch czy trzech wystaw zaczęliśmy nieco bardziej interesować się malarstwem, jednak nie jest to dziedzina, która najbardziej mnie pociąga w kontekście prowadzenia galerii. A wejście w sprzedaż sztuki wiąże się przede wszystkim z zajmowaniem się malarstwem. Mnie za to zawsze bardziej interesowały działania oddolne i tworzenie przestrzeni dla młodych twórców oraz twórczyń. Chciałam dawać im możliwość realizowania własnych pomysłów i nadal jest to dla mnie bardzo ważne. Często wygląda to tak, że po prostu daję artystom przysłowiowe klucze do galerii. Oczywiście wcześniej dokonuję jakiegoś wyboru, kiedy jednak już zapraszam kogoś do współpracy, chcę, żeby ta osoba mogła potraktować galerię jak własną przestrzeń. Żeby mogła ją po swojemu zagospodarować i stworzyć w niej coś swojego.

Mikrodom kultury. Performans Jana Kowala, 28.10.2024.
W jaki sposób budujesz program galerii? Czy są konkretne tematy, które szczególnie Cię interesują? Starasz się realizować własną wizję kuratorską czy raczej otwierasz się na różne propozycje współpracy?
Zawsze jestem otwarta na różne propozycje. Choć galeria jest kuratorowana przede wszystkim przeze mnie, to oczywiście nie znaczy, że nie pojawiają w niej inni kuratorzy i kuratorki – ostatnio współpracowaliśmy między innymi z Zofią Nierodzińską, Łukaszem Ogórkiem, Józefem Robakowskiem, Ryszardem Kluszczyńskim, Anitą Osuch, Anną Orlikowską. Cieszę się, kiedy ktoś wychodzi do nas z pomysłem na współpracę. Jednocześnie mam własne spojrzenie na świat i pokazuję je poprzez to, co wybieram do programu galerii. Są rzeczy, które mnie bolą, które przeżywam jako osoba, i chcę o nich opowiadać za pośrednictwem sztuki. Jedną z najważniejszych wystaw, które zrealizowałam tutaj jako kuratorka, była dla mnie United Nations. W pewnym sensie opowiadała ona o moim osobistym rozczarowaniu rzeczywistością. Była odpowiedzią na różne procesy zachodzące na świecie, a wybór artystów i artystek był podyktowany przede wszystkim wojną w Ukrainie.
Jest to zagadnienie bardzo istotne dla mnie. Chcę wspierać artystów i artystki z Ukrainy, szczególnie w obliczu tego, co dzieje się obecnie na świecie i w Polsce. Staram się poprzez swoje decyzje programowe dawać przestrzeń osobom pochodzącym z krajów zza naszej wschodniej granicy, żeby mogły opowiedzieć o tym, jak wygląda sytuacja w Białorusi czy Ukrainie czy jak wpływają na nich te wydarzenia. Uważam, że jest to jedna z najważniejszych i najbardziej bolesnych kwestii, o których często się zapomina, mimo że dzieją się tak blisko nas. Tym tematom poświęcona jest także obecna wystawa Zła matka, dobra mama, która potrwa do 8 listopada. To dla mnie jeden z najważniejszych tematów, którymi obecnie się zajmuję. Wynika to także z mojego osobistego otoczenia. Obracam się w bardzo zróżnicowanych środowiskach i towarzystwach, nie tylko artystycznych. Myślę, że wpływa to na moje spojrzenie i sprawia, że jeszcze mocniej zależy mi na tworzeniu przestrzeni dla różnych doświadczeń i perspektyw.

Mikromiejsce kultury. Dokumentacja wystawy „United Nations”, 30.09.2024. Fot. HaWa
Czy ważne jest dla ciebie budowaniu sieci kontaktów z innymi niezależnymi inicjatywami czy galeriami? W 2017 roku organizowałaś wydarzenie Blask/Brzask, które było efektem współpracy z różnymi grupami artystycznymi, takimi jak łódzki Dom Mody Limanka oraz Galeria Czynna. Czy planowaliście później je kontynuować?
Nie udało nam się zorganizować kolejnych edycji, ponieważ było to bardzo wymagające przedsięwzięcie, doszły też kłopoty z organizacją tego wydarzenia. Odbywało się jednocześnie w kilku miejscach rozsianych po całym mieście i zaangażowanych w nie było wiele osób. Mam jednak poczucie, że spełniło swoją rolę, a pewnymi spadkobiercami tej idei są dziś różne instytucje sztuki. Na przykład Muzeum Sztuki, które w ramach Nagrody im. Katarzyny Kobro już drugi rok z rzędu realizuje projekt o podobnej formule, włączający wiele różnych podmiotów. Jako była kuratorka festiwalu Łódź Czterech Kultur wspólnie z Katarzyną Adamczewską (wtedy Stańczak) z Pracowni Portretu organizowałyśmy podobne przedsięwzięcie. Także Jarosław Suchan, z ramienia Łodzi Wielu Kultur, kontynuował tego rodzaju działania. Wspólnym mianownikiem dla tych inicjatyw była koncepcja sztuki, która rozprzestrzenia się między różnymi pracowniami, galeriami i off-space’ami w Łodzi, wychodzi w przestrzeń publiczną, angażując miasto i mieszkańców. Oczywiście nie jest to coś na co dopiero my wpadliśmy, ale czuję że taki pomysł na rozproszone działania artystyczne jakoś udało się w Łodzi zakorzenić, a międzyśrodowiskowa współpraca nadal jest kontynuowana.
A jak oceniasz dzisiejszą sytuację łódzkiego środowiska artystycznego?
Jest dynamiczne i na pewno w lepszym położeniu niż dziesięć lat temu, kiedy zakładaliśmy galerię. Zmiany zaszły przede wszystkim w funkcjonowaniu różnych instytucji, które wcześniej były dość zamknięte na otoczenie, jak na przykład Muzeum Sztuki czy Miejska Galeria Sztuki. Mam poczucie, że teraz zdecydowanie bardziej otworzyły się na lokalne środowisko artystyczne. Nie powiedziałabym, że sytuacja jest idealna, ale na pewno uległa poprawie. Jest więcej miejsc, które rozwijają swoją działalność, a te inicjatywy, które na początku mierzyły się z dużymi trudnościami, zaczynają pozyskiwać dofinansowania i sprawniej funkcjonować. Wydaje mi się też, że sztuka współczesna dociera do szerszego grona odbiorców.
Jak na twoje podejście do prowadzenia galerii wpłynęła przeprowadzka do nowej lokalizacji na ul. Wschodniej?
Po pobycie na Więckowskiego byliśmy już bardzo zmęczeni ciągłym zmaganiem się z różnymi problemami. Sam lokal był fantastyczny jako przestrzeń wystawiennicza – miał trzy pomieszczenia, które dobrze sprawdzały się przy organizacji wystaw. Jednocześnie jego stan techniczny był tragiczny. Znowu nie było ogrzewania, do budynku przedostawała się woda, a w międzyczasie zawalił się nam strop, co doprowadziło do katastrofy budowlanej, z którą musieliśmy się mierzyć. Byliśmy po prostu zmęczeni, tak po ludzku, tym wszystkim, co nieustannie spotykało nas w tamtym miejscu. Wystarczyło, że spadł deszcz, a nasza ściana frontowa zaczynała podchodzić wodą. Uznaliśmy więc, że nawet gdybyśmy przeprowadzili remont i wymienili okna, koszty byłyby zbyt duże, a i tak nie bylibyśmy w stanie rozwiązać podstawowych problemów technicznych budynku, związanych chociażby z fundamentami. To była więc kwestia zwykłej kalkulacji: co właściwie dałby nam taki remont i czy rzeczywiście rozwiązałby nasze problemy?

Dokumentacja wystawy Magdaleny Skotnickiej „Mamo, pod moim łóżkiem mieszkają potwory”, 26.06-18.07.2026
Cały czas funkcjonowaliśmy też w rzeczywistości grantowej i byliśmy zmęczeni takim życiem w ciągłej niepewności. W pewnym momencie, kiedy zwyczajnie zabrakło nam pieniędzy, uznaliśmy, że musimy jakoś zabezpieczyć się finansowo, żeby mieć jakieś stałe źródło dochodu. Pomyśleliśmy więc, że zmienimy nieco formułę galerii, dodając do niej mikrokawiarnię i księgarnię, którą chcemy dalej rozwijać. Planujemy organizować spotkania wokół książek i zapraszać na spotkania z autorami i autorkami. Naszym głównym obszarem zainteresowania zawsze pozostaje sztuka, dlatego chcemy, żeby księgarnia również koncentrowała wokół książek artystycznych, komiksów graficznych i podobnych publikacji.
Czy zaczęłaś też inaczej myśleć o odbiorcach i relacjach z odwiedzającymi galerię?
Mam wrażenie że dopiero po przeprowadzce na Włókienniczą zdaliśmy sobie sprawę, że funkcjonowaliśmy w bardzo małym środowisku, w artystycznej bańce. Ta nowa przestrzeń trochę otworzyła nam oczy. Dużą rolę na pewno odgrywa w tym kawiarnia. Myślę, że dzięki niej trafiają do nas ludzie, którzy niekoniecznie interesują się sztuką. Ale my ich trochę kierujemy w tę stronę i zawsze zachęcamy do obejrzenia wystawy. I wydaje mi się, że to działa. Poznaję tutaj mnóstwo ludzi, co jest ciekawe, bo zawsze byłam osobą dosyć introwertyczną. Nie lubię występować publicznie, zawsze bardzo się denerwuję, nie sprawia mi to przyjemności. A tutaj jest tak, że trochę ćwiczę kontakt z ludźmi, pochodzącymi z bardzo różnych środowisk.
Dopiero po przeprowadzce na Włókienniczą zdaliśmy sobie sprawę, że funkcjonowaliśmy w bardzo małym środowisku, w artystycznej bańce. Dzięki kawiarni trafiają do nas ludzie, którzy niekoniecznie interesują się sztuką.
A czy nowe miejsce wpływa na sposób, w jaki myślisz o budowaniu programu artystycznego? Macie już zaplanowane wydarzenia na nadchodzące miesiące?
Program mamy już ustalony na kilka miesięcy do przodu. Zrealizujemy warsztaty dla dzieci Mój dom oraz spotkanie wokół książki Tomasza Ferenca Trwoga powietrza. Ukraińscy artyści i instytucje kultury w czasie wojny. Darek Pietraszewski i Justyna Banaszczyk kuratorują wystawę SHOW, obejmującą przestrzenną instalację interdyscyplinarną opartą o film animowany Jagody Czarnowskiej z autorskim soundtrackiem Bartosza Zaskórskiego. Z kolei w listopadzie i grudniu czeka nas wystawa Anity Osuch i Dagmary Bugaj. Będą też spotkania wokół książek i komiksów. Ta nowa przestrzeń pozwala nam wejść też w trochę inne obszary, bardziej zaangażowane, włączające publiczność i odbiorców. Można powiedzieć, że jesteśmy teraz takim mikrodomem kultury. Bardzo zależy mi także, żeby powrócić do regularnego organizowania koncertów. Galeria W Y zawsze była takim przystankiem dla różnych artystów i artystek, którzy akurat byli w drodze do Berlina albo jechali gdzieś w dalszą podróż. Chciałabym, żeby to znowu zaczęło funkcjonować. I właśnie ta kawiarnia daje nam taką możliwość. Nawiązujemy współpracę z innymi łódzkimi podmiotami, cały czas przychodzą do nas znajomi z różnymi propozycjami. Mamy nadzieję, że to wszystko zacznie funkcjonować na szerszą skalę. Kawiarnia działa dopiero od dwóch miesięcy, więc to tak naprawdę dopiero początek. Musimy po prostu sprawić, żeby to wszystko zaczęło działać i się rozkręciło. Mam nadzieję, że tak będzie.
Joanna Szumacher – łódzka artystka audiowizualna, kompozytorka, graficzka, ilustratorka i kuratorka. Tworzy muzykę eksperymentalną, kompozycje teatralne, słuchowiska, instalacje dźwiękowe, filmy i obiekty artystyczne. Jest autorką m.in. albumów „Kopyta Zła”, „Libe” i „Postcards from Łódź”, a także książki i audiobooka „Bambino” oraz słuchowiska „Córka Rabina”. Od 2016 roku współtworzy i kuratoruje Galerię W Y w Łodzi. Jest pomysłodawczynią i dyrektorką artystyczną Festiwalu Kultury Żydowskiej w Grodzisku Mazowieckim. W swojej działalności łączy sztukę dźwięku, działania wizualne, animację kultury i pracę kuratorską.
Michał Podziewski – absolwent Wydziału Badań Artystycznych i Studiów Kuratorskich na ASP w Warszawie. Na co dzień związany z redakcją Notesu Na 6 Tygodni. W praktyce badawczej zajmuje się tematem infrastruktur energetycznych.
Dowiedz się o nadchodzących wydarzeniach
i wystawach. Subskrybuj naszego newslettera
i bądź na bieżąco.